AYA DUA PULUH LIMA HARTOSNA SUNDA....

1.      SUNDA, jangkar kecapna sund (bandingkeun sareng sun-B.Inggris nu hartina panonpoe), caang, moncorong, cahayana maparin sumber kahirupan keur sakumna mahluk. Ku kituna pancen Ki Sunda teh lir ibarat gawena panonpoe, masihan obor karahayon, malar hirupna pangeusi bumi binarung jeung huripna. Jadi henteu nyunda upami seug nya surem nya poek, surem lahir poek batin. Anu kitu pandena mah pibasaeunana teh manawi Sunda Samagaha.

2.      SUNDA, jenengan Dewa Wisnu. Dupi pancen Wisnu teh nya eta miara alam dunya. Jol breh katangen yen tugas Sunda teh miara Alam. “Heh manusa, ulah nyieun karuksakan anjeun di bumi”, kitu pidawuh Alloh SWT. Dupi alam kapan aya alam kabir, alam sagir, diri urang nyatana. Ku kituna sanes Sunda, upami ruksak dirina (lahir batin, ahlak moralna), oge henteu nyunda upami wae hirupna ngareksak lingkungan alam sareng masarakatna.

3.      SUNDA, satria buta (daitya). Conto dina pawayangan nu disebat detya, nyaeta Gatotkaca (putra Bima sareng Arimbi). Gatotkaca teh mibanda pasipatan nu kalintang saena teguh tanggoh tur nyatria, gede tanaga tur luhur panemuna, leber wawanen dina mancegkeun bener jeung adil. Ku kituna henteu nyunda upami hirupna nya lemer hengker, elehan, sareng sieunan, hianat tur sirik pidik, nu kitu mah sanes detya, tapi buta wereng, hamaning hirup.

4.      SUNDA, satria wanara. Wanara ayeuna mah sok dihartoskeun monyet. Padahal tiasa dirucat wana=leuweung, ra=jelema nu hade. Tegesna jelema nu hirup di pileuweungan, di pahumaan. Pasipatanana: tara kuuleun, resep digawe, tangginas. Pibasaeun keur ayeuna mah nya eta manusa nu pro aktif, aktif-kreatif (rancage) tur dinamis (binekas, binangkit). Tetela henteu kalebet nyunda upami hirupna taya kamau, taya gadag, kuuleun, lengle talangke, horeaman embung gawe cape.

5.      SUNDA, tina kecap cuddha, tegesna putih. Kecap putih dina basa Sunda ngandung hartos kalintang saena: ‘clik putih, clak herang’=beresih pisan, wening, setra. Lemah putih=uteuk nu beresih. Ati putih, teu goreng sangka, henteu suudon. Ku kituna henteu nyunda, upami uteukna(pikiranana) pinuh ku reka perdaya keur nyilakakeun batur; hatena giruk-hasud, sirik pidik jail kaniaya, suudon ka papada manusa. Jelema nu kitu pandena papalingpang sareng ma’na kecap Sunda.

6.      SUNDA, ngaran gunung nu kacida luhurna diantara Gunung Buran grang sareng Gunung.Tangkubanparahu, nalika jaman samemeh aya Talaga Bandung. Ma’na kecap gunung dina Basa Sunda, nuduheun hal nu gede, sapertos bae dina rumpaka “Papatet” pangrajah dina bubuka ieu makalah. ‘Gunung tanpa tutugan’ sok aya nu ngahartoskeun lambangna Kaagungan Alloh nu taya wates-wangenna. Gugunungan, lambang jagat ageung sareng jagat alit nu pinuh ku rahmat Alloh SWT. Ku kituna tetela Sunda teh ngandung sipat nu luhung, luhur, gede ngajunggiring tur pinuh ku rahmat Alloh SWT. Ku kituna teu merenah disebat nyunda, upami karunyinyin batin sareng heureut ku sateukteuk.

7.      SUNDA, hartosna cai. Lambang subur ma’mur, maparin pangrojong kana kahirupan sugrining mahluk, tukuh maksud, tara boboleh enggoning ngudag tujuan. Nyaho pamiangan sareng nyaho pangbalikan (siklus; laut - saab - mega - hujan - walungan - laut). Tumali sareng eta teu merenah disebat nyunda, upami hirupna bororaah ngarojong kana kamaslahatan manusa, malah sawangsulna matak mugurkeun batur. Teu ceehan, boboleh sieun ku eleh ; hirupna linglung teu terang ti mana nya pamiangan kamana nya pimulangeun.

8.      SUNDA, hartosna tumpukan. Numpuk tuduh nyusun ka luhur. Tegesna ngandung ma’na loba, beunghar, sarwa teu kurang. Tumali sareng eta henteu nyunda upami teu loba kanyaho, teu beunghar panemu, hirupna kurat karet kekerehet, sarwa kurang tur walurat, ukur tadah citresna pamasihan.

9.      SUNDA, hartosna pangkat. Dupi pangkat kapan kahontalna teh ku hasilna gawe, ku kesang, ku elmu panemu. Anu engkena nimbulkeun pangajen ti batur. Kapan nya ‘batur’ pisan nu netepkeun pangkat ka urang teh. Pangkat teh jadi ciri ajen inajen (kualitas) manusa.

10.    SUNDA, hartosna waspada. Waspada teh sikep manusa nu ati-ati, pinuh ku duduga prayoga, asak jeujeuhan, matang tinimbangan, kahareup ngala sajeujeuh, ka tukang ngala salengkah. ‘Waspada permana tingal”, nyaho kana nu baris kasorang. Ieu teh jadi sahsawios sarat nu jadi pamingpin, nya eta weruh sadurung winarah, awas waspada permana tingal. Teu merenah disebut nyunda, upami heureut deuleu, pondok lengkah, teu apal usikna jaman.

11.    SUNDA, hartosna nyusun. Nyusun ngandung gambaran beres roes, ngentep seureuh, nete taraje nincak hambalan. Henteu rogok saropsopan, henteu renjul paluhur-luhur tangtungan, henteu balatak pasolengkrah. Kitu nu nyunda mah, ngentep seureuh, puguh gekgekanana.

12.    SUNDA, hartosna ngarangkep. Dina babasan ‘Boga pikir rangkepan’ hartosna henteu bolostrong, dipikir heula nu asak, wiwaha. ‘Ngarangkep’, ngajodo, ‘Batu turun keusik naek, kalapa tonggoheunana, itu purun-ieu daek, sarua pada bogohna. Ieu ngagambarkeun rasa nu silih pikadeudeuh, silih pikanyaah, silih asih-silih asah, silih asuh. Ku kituna teu merenah disebut nyunda upami pikiranana kosong bolostrong, harung-gapung, taya rangkepan. Kitu deui henteu nyunda, upami hirupna henteu daek ngarangkep (patojaiah) boh lahir batinna, boh sareng kulawarga-masarakatna. Teu merenah disebat nyunda, upami hirupna hanteu silih pikadeudeuh, kalah silih herengan, silih rengkas-silih teungkas, silih leyek-silih idek, tetela nu kitu henteu nyunda.

13.    SUNDA, hartosna angka 2. Angka 2 (dua), ngandung siloka-sasmita nu teu kinten jerona. ‘Lalawanan: panas-tiis, suka-bungah. Papasangan: istri-pameget, siang-wengi, itu-ieu jeung sajabana ti eta. Ngeunaan aworna nu dua (2) Haji Hasan Mustafa nyaurkeun: sapanjang neangan itu-ieu, ieu-deui ieu-deui, sapanjang neangan bungah, susah deui susah deui,…’. Kacindekanana teu kalebet nu nyunda upami teu tiasa nepungkeun lahir jeung batin, kuring jeung anjeun, rasio jeung rasa. Kasadaran kana palasipah angka 2, ngabalukarkeun manusa bakal jadi mahluk nu aya rasa rumasa. Rumasa jadi mahluk Alloh, ngabalukarkeun tumuwuhna Hablumminnalloh, rumasa jadi mahluk, ngabalukarkeun tumuwuhna rasa hablumminnanas.

14.    SUNDA, hartosna naek. Kecap naek ngagambarkeun kaayaan nu leuwih luhur, leuwih maju, leuwih hade, leuwih positip. Kecap naek tuduh kana “pagawean”, tuduh kana ayana tarekah usaha, ayana proses. Tumali sareng eta teu merenah disebut nyunda upami hirupna ngajeten, teu aya majuna. Langkung-langkung upami sareng mundur atanapi turun. Sunda ngandung ma’na maju, naek, henteu ngarandeg.

15.    SUNDA, hartosna ngapung. ‘Ngunda langlayangan’, hartosna ngapungkeun langlayangan dugi ka mayung. ‘Ngunda jangkrik, hartosna nimbulkeun, ngahudangkeun wawanen supaya tandang deui. Ngapung (mayung) di manusa mah nyaeta luhur darajatna. Ngunda atanapi ngahudangkeun wawanen, tegesna kedah tapis ngamotivasi diri malar tumuwuh wawanen pikeun hirup. Ku kituna teu kalebet nyunda, upami hirup ukur kakayapakan di handap, komo upami seug nyirorot nutug mah. Dalah mumbul ngapung, nanging pegat talina oge teu kalebet nu nyunda.

16.    SUNDA, hartosna alus. Kecap alus tuduh kana kaayaan nu dipikaresep, dipikahayang. Pangajen kana alus atanapi goreng kalebet pangajen estetika sareng etika. Alus hartosna luyu sareng nu dirarancang, mangpaat. Hasil nu “alus” teu weleh pada narekahan sangkan kahontal. Ku kituna henteu nyunda, upami henteu alus.

17.    SUNDA, hartosna punjul. Kecap punjul ngandung hartos onjoy atanapi aya leuwihna ti nu biasa. Punjul tuduh kana kualitas, kana prestasi. Ku kituna sanes Sunda, upami hirupna henteu aya punjulna (niley pleus), henteu mibanda kualitas (ajen diri, jati diri), dalah upami tea mah ukur ‘biasa-biasa’ oge saleresna teu kalebet nyunda. Da Sunda mah hartosna punjul. Kecap punjul oge ngandung ma’na sanggup ‘diuji’, dibalapkeun prestasi jati dirina, sanggup nyanghareupan persaingan hirup.

18.    SUNDA, hartosna senang. Ma’na kecap senang tuduh kana kaayaan batin, katumarimaan, tiasa sukuran ka Nu Maparin Kaayaan. Batinna tengtrem ayem, bungah henteu kendat ngedalkeun ‘Alhamdulillah’. Ku kituna teu kalebetanu nyunda, upami hirupna ngan marungkawut ngukut kabingung, luh-lah humandeuar, iren-panastren, aral subaha.

19.    SUNDA, hartosna sugema. Kecap sugema tuduh kana kaayaan hate nu atoh tur tumarima, kulantaran nu diangen-angen (kahayang) kalaksanakeun. Tiasana kahontal rasa sugema tangtos bae eta teh hasil tarekah. Rasa sugema, mung aya di manusa nu terang kana wates kamampuh dirina. Nu ajol-ajolan ngalangkungan kamampuh dirina, tetela moal pendak sareng ’sugema’. Manusa nu kaancikan rasa sugema, hirupna moal lenjong titatarajong, moal galideur. Kukituna teu kalebet anu nyunda upami hirupna teu acan nyumponan kana ma’na sugema.

20.    SUNDA, hartosna panuju. Kecap panuju tuduh kana pangajen ti nu sanes ka diri urang; tuduh yen nu dipigawe ku urang luyu sareng nu dipikahayang ku nu sanes. Nembongkeun yen eta jelema bisa campur gaul di masarakatna. Ku kituna teu merenah disebut nyunda upami hirupna ukur cawadeun atanapi pikacuaeun, pikasebeleun batur. Tetela ma’na kecap panuju raket tumalina sareng tatakrama (etika)hirup kumbuh manusa.

21.    SUNDA, hartosna lalaki kasep. Kecap kasep, tegep tuduh kana kaayaan paroman, raray, rarahi anu nimbulkeun batur resep, nyaah. Kasep atanapi tegep tuduh kana kaayaan lahiriah. Ku kituna henteu nyunda upami kaayaan lahiriahna pikageuleuheun batur.

22.    SUNDA, hartosna awewe geulis. Geulisna istri tuduh kana kaayaan sareng pasipatan nu nyampak di istri. Geulisna istri henteu mung lahiriahna wungkul nanging oge kaayaan batiniah nu nyumiratkeun kaluhungan budi. Kitu wanoja nu nyunda mah.

23.    SUNDA, hartosna endah. Kecap endah tuduh kana rasa kalemesan budi (estetika). Kecap endah, ngandung harti/ma’na payus, pantes, alus, merenah. Ku kituna teu merenah disebat nyunda upami henteu nembongkeun kaayaan nu endah. Teu kalebet anu nyunda upami kaayaan kusut, awut-awutan, sareukseuk gareuleuh.

24.    SUNDA, hartosna Kamajaya. Dina mitologi Sunda, Dewa Kamajaya teh nya eta Dewa Cinta, nu nebarkeun rasa deudeuh asih. Ma’na ‘deudeuh asih’, henteu mung antawis istri-pameget, kolot-anak, nanging kum ka papada manusa, jembarna pisan mah deudeuh asih ka sadaya mahluk dadamelan Alloh SWT. Mumbulna pisan mah bakal nuwuhkeun rasa deudeuh (ajrih) tur kumereb ka nu Agung. Ku kituna kacida teu payusna nyebat Sunda, upami hirupna resep megatkeun silaturahmi, silih pikaceuceub, silih cilakakeun, teu resep repeh-rapih, teu resep guyub sauyunan, aing-aingan.

25.    SUNDA, hartosna panundaan (tempat nunda). Tiasa disebat oge leuit. Tinangtos barang nu disimpen di tempat panundaan (leuit) mah barang-barang nu aya mangpaatna, ageung gunana. Upamina bungbuahan atanapi beubeutian, pare, jagong sste. Nu disimpen di leuit mah iwal ti kanggo tuangeun teh tangtosna oge kanggo pibiniheun. Ari nu dianggo binih, moal boa kedah nu kalebet winih nu unggul, petingan. Upami kitu atuh nu ditunda di Sunda oge, moal boa Winih manusa unggul, Manusa Mulya, Insannul Kamil wa Makamil (Insan nu sampurna tur nyampurnakeun). Tumali sareng eta, kalintang henteu payusna upami ngangken Sunda, nanging suda rasa kamanusaanana, sepi budi pekerti, tuna ahlak-susila, ukur jadi runtah nyayeud di jero leuit. Palias teuing binih hapa pisikieun, ku lanas lahir batinna. Lebar ku leuit dibrugbrugan congkrang-bongkrang, gagarubang ngaheurinan leuit Sunda.

*** Drs. R.H. Hidayat Suryalaga

sisindiran; kumpulan wawangsalan lanjaran

Wawangsalan téh asal kecapna tina “wangsal” sawanda (synonim) jeung kecap “wangsul”, anu ngandung harti “balik”. Ku sabab éta, Wawangsalan téh sok disebut ogé Bangbalikan. Wawangsalan atawa Bangbalikan nyaéta hiji wanda Sisindiran anu diwangun ku cangkang (sampiran) jeung eusi (isi) sarta di satukangeun eusina mangrupa tarucing. Éta eusi tarucing (disebut “wangsalna”) téh baris kapanggih saupama urang geus balik deui néangan kecap dina omongan nu ti heula.

Dina conto kahiji di handap, upamana, “Abdi mah caruluk Arab” (cangkang), “henteu tarima téh teuing” (eusi). Upama dibasakeun mah tarucingna téh: Naon ari “caruluk Arab téh?” Jawabanna nyaéta “korma”. Ieu jawaban bisa kapanggih sanggeus urang balik deui mariksa kecap-kecap dina eusina “henteu tarima téh teuing”. Di dinya aya kecap “tarima” anu mémang sasora jeung kecap “korma”.

Ditilik tina wangunna, Wawangsalan téh aya anu mangrupa Wawangsalan Lanjaran sarta Wawangsalan Dangding. Wawangsalan Lanjaran nyaéta Wawangsalan anu teu kauger ku patokan pupuh; dijadikeun ku dua omongan atawa padalisan. Padalisan kahiji mangrupa cangkang, sedengkeun padalisan kadua eusi. Lobana éngang (suku kata/vokal), boh cangkang boh eusi, aya dalapan éngang. Anapon Wawangsalan Dangding mah nyaéta Wawangsalan anu kauger ku patokan Pupuh. Wangun ieu Wawangsalan mah baris gumantung kana patokan Pupuh anu dipakéna, anu ngawengku ugeran guru lagu jeung guru wilangan.

Di handap ieu mangrupa conto-conto Wawangsalan Lanjaran anu geus sumebar di masyarakat Sunda. Ilaharna, saupama dipaké dina omongan sapopoé, tara jeung eusina tapi cukup ku cangkangna wungkul. Saupama omongan, “Perkara nu kamari ieu jadi bahan caritaan balaréa téh geuning teu puguh monyét hideungna.” Keur nu apal kana Wawangsalan mah, omongan sakitu ogé geus kaharti. Yén nu dimaksudna téh nyaéta “teu puguh tungtungna”. Hal ieu dilantarankeun uni Wawangsalan, “Teu puguh monyét hideungna, teu puguh tungtungna” anu wangsalna téh nyaéta lutung. Pon kitu, urang ogé bisa nyieun wawangsalan sorangan kalawan ugeran anu kasebut.

Abdi mah caruluk Arab henteu tarima téh teuing [=korma]	Abdi téh kapiring leutik kaisinan ku gamparan [=pisin]
Abdi téh sok ngembang kawung inggis teu ngareunah teuing[=pengis]	Abdi ti ménak ka somah gamparan mah ieu aing [=umaing]
Ajag désa basa Jawa lesuna teu aya tanding [=asu]	Ajag lembur Indramayu naha bet kalangsu teuing [=asu]
Ajag lembur lamun engkang énjing henteu wangsul deui[=anjing]	Alun-alun paleuweungan gagal temen mun teu jadi [=tegal]
Anak beurit dina katung kapan endén mundut encit [=buncit]	Anak munding masih nyusu aduh endén buah ati [=énéng]
Angeun somah pakampungan kajeun bedo ti kamari [=bodo]	Anu siram kokojayan abdi pamoyokan badis [=ngoyok]
Areuy leuweung mérang daun ulah sok japilus galih [=pulus]	Aringgis sok nyatang bolang kapongpongan siang wengi[=lompong]
Asal hiji jadi dua temah matak sesah ati [=walimah]	Awi ngora téh jaradi temah matak jadi liwung [=iwung]
Aya mesin bisa ngapung kapidara diri abdi [=kapal udara]	Aya nu dianjang cai aya nu dihéroan [=séro]
Ayeuna gé sérah tegal engkang mah sok matak peurih[=eurih]	Baku sok ngalebu badag reueus keur sareng jeung istri[=areng]
Balandongan ngujur jalan sok hayang geura los indit [=elos]	Balé diréka masjid nya pikir bati rumajug [=tajug]
Bangkong lodor meuntas jalan titis tulis bagja awak [=bayawak]	Bango héjo hérang jangjang piraku engkang ka abdi [=merak]
Bango leutik bodas hulu mo samar ka diri abdi [=camar]	Baréto gé batur pirus juragan geuning pelekik [=akik]
Batuk eungap hésé damang saé sumping baé wengi [=mengi]	Béas ditutuan deui iraha atuh patepung [=tipung]
Bedil langit handaruan engkang sapertos kalinglap [=gelap]	Bedog urang Darmaraja kawantu abdi mah miskin [=sekin]
Bedug wedalan Eropah abdi teu asa dipuji [=tanji]	Belut sisit saba darat kapiraray siang wengi [=oray]
Bendi panjang roda opat ulah kalah ka Carita [=kareta]	Béntang baranang di imah samar bisa tepung deui [=darma]
Beulit cinggir simpay réma ulah lali ka sim abdi [=ali]	Beunying leutik sisi cai ari ras sok cimataan [=amismata]
Beusi bodas cingcin kecrik cumah baé dipicinta [=timah]	Biasa ngadodol gula abdi henteu dipaduli [=gulali]
Bibika tipung tarigu ku engkang tacan kaharti [=roti]	Buah kawung raranggeuyang curuluk cisoca bijil [=caruluk]
Bulu panon wates taar itu nyai mani geulis [=halis]	Cacangkir bahana beling masing welas lahir batin [=gelas]
Cakcak gedé kadal bilik ulah dipaké mokaha [=toké]	Careuh beureum pasawahan nu dusun leuwih ti misti [=lasun]
Cariang beureum beutina nya pikir bati arewuh [=]	Catetan bulan jeung taun juragan ménak utami [=almenak]
Cau gedé ngan sasikat taya teuing bagja diri cau [=bagja]	Cék lémék Jawa sumuhun hayang téh ulah kapanggih[=enggih]
Cikur jangkung pamuraan kapalay siang jeung wengi[=panglay]	Cisusu kentel dimasak ulah téga-téga teuing [=mantéga]
Cucuk basa Malayuna duriat henteu laksana [=duri]	Dadampar di pagulingan alim ka nu kirang surti [=kasur]
Dagangan pangrapet surat mun kitu abdi mah alim [=lém]	Daun kasap kosok méja tobat ulah nolas teuing [=hampelas]
Daun tuhur na tangkalna sok rus-ras ka nu teu aya [=kararas]	Désémber tangtu ditéma geulisna lir widadari [=Januari]
Deukeut-deukeut anak taleus nyangkéwok teu kanyahoan[=téwok]	Di Cikajang aya gunung asa paturay jasmani [=Cikuray]
Dodol gula digolongan nu hina kaluli-luli [=gulali]	Dudukuy panjang gagangna pikir bati ngalanglayung [=payung]
Dukun tukang ngemat héwan abdi mah ku alim teuing [=malim]	Ékék lembut pupuntiran tingsérédét kana ati [=cécéndét]
Enggeus ka palupuh nangtung ayeuna geus kapimilik [=balik]	Engkang téh ngajukut laut seger mun tepung jeung nyai[=ager]
Gagang caruluk karadak pantes mun rék dinyenyeri[=langari]	Gamparan mah sangu atah keur ménak kawuwuh sugih[=gigih]
Gedang atah keur lumayung engkang mah jelema ginding[=gumading]	Gedong luhur panénjoan narah keur saheulaanan [=munara]
Gedong ngambang di sagara kapalang geus béla pati [=kapal (cai)]	Gedong ngambang tengah laut ulah kapalang nya béla. [=kapal (cai)]
Gedong tempat nu titirah ulah sok reueus binangkit [=rumah sakit]	Hayam cempa lalayaran matak teuing nyeri ati [=meri]
Hayam sawah dipiara abong kanu apes diri [=meri]	Hayam tukung saba gunung uyuhan teuing nya diri [=puyuh]
Hiris ngora deungeun sangu abdi mah kapok téh teuing[=kapokan]	Hui bulu réa akar bongan sok rayungan teuing[=kamayung]
Imah leutik tempat ngaji teu asa ngalanggar cegah[=langgar]	Imah ngambang di sagara ulah kapalang nya bela [=kapal (cai)]
Indung kuar hama sirah nu kitu ulah digugu [=kutu]	Insuting ngadaun luhur ari ras ka diri abdi [=kararas]
Isuk basa Malayuna tangtos abdi rék sayagi [=pagi]	Jagong tuhur beunang ngunun dunungan bagéa sumping[=emping]
Jalaran bibit kalapa isin da abdi mah santri [=kitri]	Jampana bugang dadakan panasaran diri kuring [=pasaran]
Jati leutik jagong ngora dodolog kirang utami [=semi]	Jawadah tutung biritna sacarana-sacarana [=cara]
Jukut jangkung pipir gunung haté abdi panas peurih [=eurih]	Kacang jangkung leutik daun engkang mah satria raris [=hiris]
Kacang panjang disayuran bati ngageremet ati [=gemet]	Kacang panjang gagabengan sakieu darajat kuring [=jaat]
Kadal gedé saba darat pareng alus bagja awak [=bayawak]	Kadeuleu langir caina kayap-keyep anu geulis [=keuyeup]
Kalapa bakalan minyak nu ampuh titis raspati [=cipati]	Kalong leutik saba gedang sumedot rasaning ati [=cocodot]
Kararas daun kalapa teu aya nu ngabangbrangkeun[=barangbang]	Kasintu di sisi situ nu hayang kawanti-wanti [=]
Kauntun tipung katambang béas laksana meunang ijasah [=laksa]	Kebon paré dicaian siwah niat jalir jangji [=sawah]
Kembang biru di astana abot pisah jeung kakasih [=salasih]	Kembang bodas buah bunder ngaheruk nya pipikiran [=jeruk]
Kembang jambé kara beukah kumayangyang pikir abdi[=mayang]	Kendang gedé pakauman dagdigdug rasaning ati [=bedug]
Kertas kabur kaanginan kumalayang pipikiran[=langlayangan]	Ketuk leutik panayagan ka abdi mah ningnang teuing[=bonang]
Keuyeup gedé saba laut teu hadé liar ti peuting [=kapiting]	Koja awi dihuaan sageuy lamun teu kasorang[=korang]
Kokotor saluar awak da sanés rek hiri dengki [=daki ]	Kota kuloneun Lampegan purah-purah tunggu bumi [=]
Kulit teuas tungtung ramo baku osok nganyenyeri [=kuku]	Kuring mah kabedil langit da puguh matak kalinglap [=gelap]
Kuring téh kamenyan konéng rumaos kawiwirangan [=]	Kutu baju kuar sinjang moal weléh tumarima [=tuma]
Lahang abri dibotolan ningal anu suka galih [=cuka]	Laleur hideung panyeureudan ngilari sakolong langit [=reungit]
Lampu leutik tengah imah abdi samar méré idin [=damar]	Lamun kapalupuh nangtung lamun jadi kapimilik [=bilik]
Lancah cai di walungan engkang teu émut ka abdi[=engkang-engkang]	Langgir cai leumpang ngijing kadeuleu kayap-keyepna[=keuyeup]
Lauk panjang dina parung ari émut merod pikir [=berod]	Lauk rebing saba laut karikari jalir jangji [=pari]
Manuk apung saba eurih haté asa didudutan [=dudut]	Manuk hawuk beureum suku katingal keur imut leutik [=galatik]
Manuk lindeuk di buruan kuring bati panas ati [=japati]	Manuk lisung anu jalu dagoan di pasampangan [=jago]
Manuk renggé saba ulam hayang tepi ka ngajadi [=caladi]	Manuk tukung saba gunung uyuhan daék ka abdi [=puyuh]
Maung tutul saba kasur diri teu ngareunah cicing [=ucing]	Méga beureum surupna geus burit ngalanglayun panas pipikiran[=layung]
Melak bangsal di kotakan wayahna dék sabar diri [=nebar]	Mencek leutik saba alas abdi daék ngaréncangan[=peucang]
Meri pendék ngojay hayam henteu négtog pikir abdi [=éntog]	Monyét hideung sisi leuweung susah nu taya tungtungna [=lutung]
Mun inget mangsi Malayu anjeun téh cinta ka kuring [=tinta]	Mun jagan kadadar tipung upami kagungan rabi [=surabi]
Nganyam bola jadi lawon peupeujeuh kudu sing junun[=ninun]	Nu dahar taya sésana ngan asa dipoyok badis [=ledis]
Nu gering geus rampus dahar kuring mah mo payu deui[=mamayu]	Nu nutu miceun huutna Mun awon moal ditampi [=napi]
Nya buah ngacung ka luhur kuring mah sok panas ati [=ganas]	Nya hujan taya eureuna abdi mah kalangkung ajrih [=ngijih]
Nyeupan sangu tacan timus teu sanggup manggihan deui[=gigih]	Nyiar paré tutukeuran teu pantes hayang ka abdi[=nguyang]
Nyiru gedé wadah bangsal anjeun mah nsok sindir sampir[=tampir]	Nyiruan genténg cangkéngna masing mindeng pulang anting[=papanting]
Pangcalikan tonggong kuda kudu satia buméla [=sela]	Paparem ngawurah ketan mokaha atuh da wargi [=ragi]
Paribasa petis Cina hayang nepi ka cacapna [=kécap]	Péso pangot ninggang lontar acan katuliskeun diri [=nulis]
Péso patok kewung tungtung hayang kapiajang teuing [=rejang]	Péso raut Cibarusa sugan welas ka nu miskin [=sekin]
Pileuleuyan kebo gunung ngadadak tineung nya pikir[=badak]	Piunjuk duméh rék wangsul sanés abdi rék cilimit [=pamit]
Puguh mah ubar muriang nu hina leuwih ti misti [=Kina]	Puter putih saba lembur kuring seja béla pati [=japati]
Ranté ngait kana baju Memang geus cumantél ati [=cantél]	Salendro di papanggungan ngomong kalepasan teuing[=koromong]
Sanggal hideung saba ranca témbong léléwa nu manis [=lélé]	Sangrayan peupeus meueusan ulah jadi rengat galih [=rengat]
Santri miskin geus maréman tangtu tiis pikir abdi [=pikir]	Sapikul katian Cina malah kumplit sareng cingcin[=dacin]
Séndok batok digagangan geus lawas abdi ngalayung[=gayung]	Séréh leuweung turub saung haté abdi panas peurih [=eurih]
Situ bendung di Citarum gulang-guling ngan sorangan[=Saguling]	Sok rajeun ngabuah kawung curuluk cisoca bijil [=curuluk]
Tegal tengah nagara laun-laun sugan hasil [=alun-alun]	Tepi ka kélor héjona tepi ka antukna [=katuk]
Teu beunang dihurang sawah teu beunang dipikameumeut[=simeut]	Teu beunang diopak kembung teu beunang dientong-entong[=kolontong]
Teu beunang dipiring leutik teu beunang dipikaisin [=pisin]	Teu beunang dirangkong kolong teu beunang dipikahayang[=hayam]
Teu beunang disihung tipung teu beunang dipapagonan[=sasagon]	Teu beunang disitu lembur teu beunang diulah-ulah [=kulah]
Teu beunang disupa dulang teu beunang dibébénjokeun [=kéjo]	Teu beunang ditihang pondok teu beunang dideudeuleukeun[=deudeul]
Teu beunang ditiwu leuweung teu beunang dipikasono [=kaso]	Teu beunang diwaru leuweung teu beunang diboro-boro [=bisoro]
Teu puguh monyét hideungna teu puguh tungtungna [=lutung]	Ulah sok kapiring leutik ulah sok kaisinan [=pisin]
Wadah minyak tina beling jadi budak kudu getol [=botol]	Walanda hideung soldadu umambon engkang ka nyai [=(urang) Ambon]
Warisan sekin pusaka haturan nyai pribadi [=badi]